Wat te zien
Binnen in El Jem: het hypogeum en de arena uitgelegd
Ondergrondse galerijen, een arena van 64 x 39 m en een gevel die twee keer kanonvuur overleefde — waar je ter plaatse echt op moet letten.
Bekijk El Djem-opties op GetYourGuide ↗Wat bewaard is gebleven, wat beschadigd is en waarom
| Kenmerk | Wat het is |
|---|---|
| Hypogeum | Twee elkaar kruisende ondergrondse galerijen, bijna 4 m diep, met cellen waarin dieren en gladiatoren werden gehouden |
| Arenavloer | 64 x 39 m, omsloten door een 3,5 m hoge muur met servicedeuren |
| Gevel | Drie rijen arcades, vrijstaand natuursteen, zonder gestorte funderingen |
| Schade in 1695 | Ottomaans kanonvuur doorbrak één muur; de bres werd in de 19e eeuw vergroot tot ongeveer 30 m |
| Schade in 1850 | Opnieuw kanonvuur om een opstand die zich binnen verschanste te onderdrukken |
Ga ondergronds: het Hypogeum
Het meest onvergetelijke onderdeel van een bezoek is het hypogeum — twee elkaar kruisende ondergrondse galerijen die bijna 4 m onder de arenavloer lopen, met cellen langs de wanden waar ooit dieren en gladiatoren werden vastgehouden voordat ze de arena erboven betraden. Het is vandaag de dag toegankelijk voor bezoekers, en een wandeling erdoorheen geeft je een totaal ander gevoel bij het gebouw dan vanaf de tribunes: dit is waar de echte mechanismen van een voorstelling plaatsvonden, buiten het zicht van het publiek. Neem even de tijd om echt stil te staan in de gangen in plaats van er alleen doorheen te lopen — de schaal is intiemer en onheilspellender dan de arena erboven.
Wat leefde er eigenlijk daarbeneden
Het ondergrondse netwerk bestond niet alleen uit cellen. Het huisvestte wilde dieren die werden gebruikt bij de venationes — geënsceneerde jachten — waaronder leeuwen, beren, krokodillen en struisvogels, naast aparte cellen voor gladiatoren en de toneelmachinerie en liften waarmee performers en dieren op het juiste moment naar de arena werden getild. Die combinatie — levende wezens, menselijke performers en mechanische hijsinstallaties die allemaal tegelijk in dezelfde besloten ondergrondse ruimte bestonden — is wat de spektakels boven mogelijk maakte, en het is ook wat het hypogeum tot het deel van de site maakt dat het meest verklaart hoe deze evenementen daadwerkelijk werden opgevoerd.
De Arenavloer: Kleiner dan je zou verwachten
De voorstellingsruimte zelf — de arena waar de daadwerkelijke evenementen plaatsvonden — meet 64 x 39 m, aanzienlijk kleiner dan de totale voetafdruk van het amfitheater. Het geheel wordt omsloten door een muur van 3,5 m hoog met servicedeuren die uitkomen op een omliggende gang, waardoor dieren en performers tot het moment van hun optreden gescheiden blijven van het publiek. Verwar die muurhoogte van 3,5 m niet met de totale buitenhoogte van het amfitheater, die een apart en omstreden cijfer is dat in onze schaalgids wordt behandeld — het zijn twee zeer verschillende afmetingen die twee verschillende delen van de constructie beschrijven.
Een gevel die grotendeels bewaard bleef — maar niet onberoerd
De drie rijen van de arcadegevel van El Jem, opgetrokken uit vrijstaande natuursteen zonder gestorte fundering eronder, zijn wat de plek vandaag de dag zo visueel indrukwekkend maakt. Maar weersta de verleiding om het "perfect bewaard" of "onaangeraakt" te noemen — dat was het niet. In 1695 bliezen Ottomaanse troepen onder Mohamed Bey el-Mouradi met kanonskogels een gat in één muur om rebellen die zich binnen hadden verschanst te verdrijven, en die bres werd later in de 19e eeuw vergroot tot ongeveer 30 m. De nauwkeurigere formulering is dat El Jem "relatief intact is gebleven" — op bepaalde momenten in zijn geschiedenis daadwerkelijk beschadigd, maar nooit ook maar in de buurt van zo grondig ontmanteld als sommige van zijn tegenhangers uit de Romeinse tijd.
1850: Opnieuw kanongebulder
Het bombardement van 1695 was niet het enige gewelddadige moment in de geschiedenis van het amfitheater. In 1850 werd het opnieuw beschoten, wederom om een opstand te onderdrukken die het bouwwerk als schuilplaats gebruikte. Tussen deze twee gebeurtenissen door, en gedurende eeuwen waarin steen werd gewonnen voor lokale bouwprojecten — naar verluidt ook voor de bouw van de Grote Moskee van Kairouan — kent El Jem een werkelijk bewogen post-Romeinse geschiedenis, allesbehalve rustig. Wat het heeft gered van het lot van locaties als het Colosseum, dat eeuwenlang systematisch werd gesloopt voor bouwmateriaal, is dat El Jem nooit ook maar in de verste verte zo grondig is gestript — er bleef genoeg overeind dat de omvang vandaag de dag nog steeds volledig afleesbaar is.